Odprawa emerytalna przysługuje pracownikowi, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę albo rentę z tytułu niezdolności do pracy. Muszą istnieć uprawnienia do tego świadczenia, zakończenie umowy o pracę oraz związek między ustaniem zatrudnienia a przejściem na emeryturę lub rentę. Świadczenie jest jednorazowe, a jego kodeksowe minimum wynosi jednomiesięczne wynagrodzenie.
Jakie warunki trzeba spełnić, aby otrzymać odprawę?
Podstawą prawną jest art. 921 Kodeksu pracy. Przepis obejmuje pracowników zatrudnionych zarówno w prywatnych firmach, jak i u pracodawców publicznych. Nie ma znaczenia, czy umowa była zawarta na czas określony czy nieokreślony ani czy pracownik był zatrudniony na pełny etat.
Prawo do odprawy powstaje po łącznym spełnieniu trzech przesłanek:
- Uprawnienia emerytalne lub rentowe – pracownik spełnia warunki do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy.
- Ustanie stosunku pracy – musi dojść do rozwiązania lub wygaśnięcia umowy o pracę. Sama decyzja o przejściu na emeryturę przy dalszym zatrudnieniu nie wystarcza.
- Związek funkcjonalny – zakończenie zatrudnienia musi pozostawać w związku z przejściem na emeryturę lub rentę.
Związek funkcjonalny nie musi być jedyną przyczyną rozwiązania umowy. Odprawa może przysługiwać także wtedy, gdy umowę wypowiada pracodawca, a pracownik w związku z utratą zatrudnienia przechodzi na emeryturę. Znaczenie mają okoliczności całej sprawy, a nie tylko to, kto złożył wypowiedzenie.
Przepis dotyczy stosunku pracy. Osoba wykonująca zadania na podstawie umowy zlecenia lub umowy o dzieło nie nabywa prawa do odprawy emerytalnej na podstawie Kodeksu pracy.
Ile wynosi odprawa emerytalna?
W typowej sytuacji odprawa wynosi co najmniej jednomiesięczne wynagrodzenie. Pracodawca może przyznać wyższą kwotę na podstawie regulaminu wynagradzania, układu zbiorowego pracy, umowy o pracę albo przepisów szczególnych.
| Grupa zawodowa | Wysokość odprawy | Podstawa prawna |
|---|---|---|
| Pracownicy objęci wyłącznie Kodeksem pracy | Co najmniej jednomiesięczne wynagrodzenie | Art. 921 Kodeksu pracy |
| Nauczyciele | Dwumiesięczne wynagrodzenie, a po co najmniej 20 latach pracy trzymiesięczne wynagrodzenie | Karta Nauczyciela |
| Pracownicy samorządowi | Dwumiesięczne wynagrodzenie po 10 latach pracy, trzymiesięczne po 15 latach, sześciomiesięczne po 20 latach | Ustawa o pracownikach samorządowych |
Podstawę odprawy ustala się według zasad stosowanych przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. Stałe składniki wynagrodzenia uwzględnia się w wysokości należnej w miesiącu nabycia prawa do odprawy, a składniki zmienne co do zasady z trzech poprzednich miesięcy. Przy znacznych wahaniach wynagrodzenia bierze się pod uwagę okres do dwunastu miesięcy.
Odprawa stanowi przychód ze stosunku pracy i co do zasady podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Nie stanowi natomiast podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.
Kiedy odprawa nie przysługuje?
Najczęstsze wyłączenia wynikają z braku jednej z wymaganych przesłanek albo z wcześniejszej wypłaty świadczenia:
- Pracownik nadal pozostaje w tym samym stosunku pracy, mimo że uzyskał już prawo do emerytury.
- Umowa została zawarta na podstawie umowy zlecenia lub umowy o dzieło, a nie umowy o pracę.
- Rozwiązanie umowy nie pozostaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę.
- Pracownik otrzymał już wcześniej odprawę emerytalną albo rentową.
- Pracownik przechodzi na rentę rodzinną lub pobiera świadczenie przedemerytalne, które nie jest rentą z tytułu niezdolności do pracy.
Odprawa jest świadczeniem jednorazowym. Jeżeli pracownik otrzymał ją przy rozwiązaniu wcześniejszej umowy, późniejsze zatrudnienie u tego samego albo innego pracodawcy nie tworzy prawa do kolejnej odprawy. Późniejsze podjęcie pracy nie odbiera prawa do pierwszej odprawy, jeżeli poprzedni stosunek pracy rzeczywiście ustał w związku z przejściem na emeryturę.
Notka ekspercka: rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52 Kodeksu pracy zazwyczaj oznacza, że przyczyną ustania zatrudnienia było ciężkie naruszenie obowiązków, a nie przejście na emeryturę. W takim przypadku związek funkcjonalny najczęściej nie występuje. Ostateczna ocena zależy jednak od okoliczności konkretnej sprawy.
Co zrobić, aby otrzymać odprawę?
Pracownik powinien zadbać o dokumenty potwierdzające zarówno zakończenie zatrudnienia, jak i jego związek z przejściem na emeryturę. Pomocne są następujące działania:
- Wskaż przyczynę rozwiązania umowy – w wypowiedzeniu albo porozumieniu stron zaznacz, że ustanie zatrudnienia pozostaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę.
- Przekaż dokument z ZUS – decyzja o przyznaniu emerytury albo dokument potwierdzający spełnienie warunków ułatwi pracodawcy ustalenie prawa do świadczenia.
- Sprawdź świadectwa pracy – zweryfikuj, czy nie odnotowano w nich wcześniejszej wypłaty odprawy emerytalnej lub rentowej.
- Poproś o wyliczenie świadczenia – pracodawca powinien wskazać podstawę i sposób obliczenia odprawy oraz wypłacić ją przy rozliczeniu zakończenia stosunku pracy, gdy ma dokumenty potwierdzające uprawnienia.
Jeżeli pracodawca odmawia wypłaty mimo spełnienia warunków, pracownik może wezwać go do zapłaty, a następnie dochodzić należności przed sądem pracy. Roszczenia ze stosunku pracy co do zasady przedawniają się po trzech latach.
Najważniejsze jest rozróżnienie między samym nabyciem prawa do emerytury a faktycznym ustaniem zatrudnienia. Odprawa powstaje dopiero wtedy, gdy umowa o pracę kończy się w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, a świadczenie nie zostało wcześniej wypłacone.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W razie sporu dotyczącego prawa do odprawy lub sposobu jej obliczenia warto skonsultować dokumenty ze specjalistą prawa pracy.
