W razie wypadku przy pracy pracodawca musi niezwłocznie udzielić pomocy poszkodowanemu, ograniczyć zagrożenie, zabezpieczyć miejsce zdarzenia, powołać zespół powypadkowy, a następnie dopilnować terminowego sporządzenia i zatwierdzenia dokumentacji. Obowiązki te wynikają przede wszystkim z art. 234 Kodeksu pracy, a ich realizacja nie zależy od uznania pracodawcy.
Co zrobić w pierwszych minutach po wypadku?
Najpierw trzeba zadbać o życie i zdrowie poszkodowanych oraz usunąć albo ograniczyć zagrożenie. Pracodawca powinien zapewnić udzielenie pierwszej pomocy, a w razie potrzeby wezwać służby ratunkowe. Należy także wyłączyć maszyny i urządzenia, odciąć zasilanie oraz zatrzymać proces, który może spowodować kolejne obrażenia.
Równocześnie miejsce wypadku trzeba zabezpieczyć przed dostępem osób niepowołanych i przypadkowym uruchomieniem urządzeń. Do czasu przeprowadzenia oględzin nie należy przestawiać maszyn, narzędzi ani innych przedmiotów, których położenie może pomóc w odtworzeniu przebiegu zdarzenia.
Chronologiczna kolejność podstawowych działań wygląda następująco:
- Zapewnij poszkodowanym pierwszą pomoc i wezwij pomoc medyczną, jeśli jest potrzebna.
- Usuń albo ogranicz zagrożenie, między innymi przez wyłączenie maszyn i odcięcie zasilania.
- Zabezpiecz miejsce wypadku przed dostępem osób niepowołanych.
- Nie zmieniaj położenia maszyn i przedmiotów do czasu oględzin.
- Udokumentuj stan miejsca zdarzenia, jeżeli jest to potrzebne do ustalenia jego przebiegu.
Zmiany w miejscu wypadku są dopuszczalne bez wymaganej zgody tylko wtedy, gdy służą ratowaniu życia lub mienia albo zapobiegają bezpośredniemu niebezpieczeństwu. Po oględzinach pracodawca może, w uzgodnieniu ze społecznym inspektorem pracy, zezwolić na uruchomienie urządzeń lub inne zmiany. Przy wypadku śmiertelnym, ciężkim albo zbiorowym konieczne jest także ustalenie dalszych działań z inspektorem pracy i prokuratorem.
Kiedy zawiadomić PIP i prokuratora?
Pracodawca musi niezwłocznie zawiadomić właściwego okręgowego inspektora pracy oraz prokuratora o wypadku śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym. Obowiązek dotyczy także innego zdarzenia związanego z pracą, które wywołało takie skutki i może zostać uznane za wypadek przy pracy.
Nie należy czekać na zakończenie postępowania powypadkowego ani na ostateczną kwalifikację zdarzenia. Zaniechanie zawiadomienia właściwych organów może stanowić wykroczenie przeciwko prawom pracownika i skutkować sankcją przewidzianą w Kodeksie pracy.
Jeżeli na terenie zakładu poszkodowany został pracownik innego pracodawcy, należy niezwłocznie powiadomić jego pracodawcę. Pracodawca zarządzający miejscem zdarzenia musi także udostępnić miejsce wypadku i udzielić niezbędnych informacji oraz pomocy zespołowi powypadkowemu powołanemu przez pracodawcę poszkodowanego.
Zespół powypadkowy – skład i zadania
Okoliczności i przyczyny wypadku ustala powołany przez pracodawcę dwuosobowy zespół powypadkowy. Standardowo tworzą go pracownik służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz społeczny inspektor pracy. Przepisy przewidują jednak inne warianty, gdy w zakładzie nie ma służby BHP, społecznej inspekcji pracy albo wystarczającej liczby pracowników.
Skład zespołu może wyglądać następująco:
- Typowy wariant – pracownik służby BHP oraz społeczny inspektor pracy.
- Brak służby BHP – pracodawca, pracownik wykonujący zadania służby BHP albo specjalista spoza zakładu oraz społeczny inspektor pracy.
- Brak społecznej inspekcji pracy – pracownik służby BHP oraz przedstawiciel pracowników z aktualnym szkoleniem z zakresu BHP.
- Mała liczba pracowników – pracodawca oraz specjalista spoza zakładu pracy.
Zespół powinien niezwłocznie rozpocząć postępowanie i zebrać materiał pozwalający ustalić rzeczywisty przebieg zdarzenia. W szczególności jego zadania obejmują:
- oględziny miejsca wypadku, maszyn, urządzeń technicznych i zabezpieczeń,
- sporządzenie szkicu lub wykonanie fotografii, jeżeli jest to potrzebne,
- wysłuchanie poszkodowanego, o ile pozwala na to jego stan zdrowia,
- zebranie informacji od świadków oraz innych dowodów,
- zasięgnięcie opinii lekarza lub innych specjalistów, gdy jest to konieczne,
- prawną kwalifikację wypadku oraz określenie środków profilaktycznych.
Koszty ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku ponosi pracodawca. Sam fakt, że zdarzenie miało miejsce na terenie innego zakładu albo dotyczyło osoby niebędącej pracownikiem danego pracodawcy, nie znosi obowiązków związanych z udostępnieniem miejsca i współpracą przy postępowaniu.
Dokumentacja powypadkowa i najważniejsze terminy
Po zakończeniu ustaleń zespół sporządza protokół powypadkowy i przekazuje go pracodawcy. Dokument powinien zawierać ustalenia zespołu oraz niezbędne załączniki, między innymi wyjaśnienia poszkodowanego, informacje świadków, opinie specjalistów, szkice i fotografie.
| Czynność | Termin lub okres | Znaczenie |
|---|---|---|
| Sporządzenie protokołu powypadkowego | Do 14 dni od zgłoszenia wypadku | Zespół przekazuje protokół pracodawcy. Jeżeli termin zostanie przekroczony, trzeba wskazać przyczynę opóźnienia. |
| Zatwierdzenie protokołu | Do 5 dni od sporządzenia | Protokół zatwierdza pracodawca. |
| Przechowywanie dokumentacji | 10 lat | Okres obejmuje protokół oraz pozostałą dokumentację powypadkową. |
Przed zatwierdzeniem pracodawca powinien zapoznać poszkodowanego z treścią protokołu i pouczyć go o prawie zgłoszenia uwag i zastrzeżeń. Poszkodowany może także przeglądać akta postępowania oraz sporządzać z nich kopie, odpisy i notatki. W razie zastrzeżeń albo braków formalnych pracodawca zwraca protokół zespołowi w celu wyjaśnienia i uzupełnienia. Zespół sporządza wtedy nowy protokół, co do zasady w ciągu 5 dni.
Zatwierdzony dokument należy niezwłocznie doręczyć poszkodowanemu, a w razie wypadku śmiertelnego uprawnionym członkom rodziny. Protokół dotyczący wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub zbiorowego trzeba także niezwłocznie przekazać właściwemu inspektorowi pracy Państwowej Inspekcji Pracy.
Niedopełnienie obowiązków, w szczególności brak zawiadomienia organów, niezabezpieczenie miejsca zdarzenia lub naruszenie terminów, może prowadzić do odpowiedzialności za wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Wypadki ciężkie, śmiertelne i zbiorowe wymagają szczególnie ścisłej współpracy z PIP i prokuratorem.
Rejestr wypadków i działania profilaktyczne
Na podstawie zatwierdzonych protokołów pracodawca prowadzi rejestr wypadków przy pracy. Rejestr obejmuje między innymi dane poszkodowanego, datę i miejsce zdarzenia, jego skutki, opis okoliczności, datę sporządzenia protokołu oraz informację, czy zdarzenie zostało uznane za wypadek przy pracy.
Procedura nie kończy się na sporządzeniu dokumentów. Zgodnie z art. 236 Kodeksu pracy pracodawca powinien analizować przyczyny wypadków i na tej podstawie stosować środki zapobiegające podobnym zdarzeniom. W praktyce może to oznaczać ponowną ocenę ryzyka zawodowego, zmianę organizacji pracy, poprawę zabezpieczeń technicznych albo uzupełnienie instrukcji i szkoleń.
Najważniejsze jest zachowanie kolejności: najpierw pomoc i likwidacja zagrożenia, następnie zabezpieczenie miejsca, zawiadomienie właściwych organów, postępowanie zespołu powypadkowego, dokumentacja, rejestr oraz działania zapobiegawcze. Wszystkie te czynności obciążają pracodawcę, a ich koszty nie mogą zostać przeniesione na poszkodowanego.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej analizy prawnej. W przypadku wypadku śmiertelnego, ciężkiego lub zbiorowego pracodawca powinien niezwłocznie skonsultować dalsze działania z właściwymi organami i specjalistą do spraw prawa pracy lub BHP.
