Zasiłek dla bezrobotnych po urlopie wychowawczym – komu przysługuje?

Kończy Ci się urlop wychowawczy i zastanawiasz się, czy po jego zakończeniu dostaniesz zasiłek dla bezrobotnych. Masz za sobą kilka lat pracy, różne urlopy związane z macierzyństwem i trudno samodzielnie podliczyć staż. Z tego artykułu dowiesz się, komu po urlopie wychowawczym przysługuje zasiłek, jak liczy się okresy i jak rozwiązać umowę, żeby nie stracić świadczenia.

Kiedy po urlopie wychowawczym przysługuje zasiłek dla bezrobotnych?

Podstawowy warunek z ustawy o promocji zatrudnienia mówi jasno: w ciągu 18 miesięcy przed rejestracją w urzędzie pracy musisz mieć co najmniej 365 dni okresów składkowych, od których opłacano składki na Fundusz Pracy. Najczęściej jest to praca na umowie o pracę z wynagrodzeniem co najmniej minimalnym, ale przepisy rozszerzają ten katalog. W art. 71 ust. 2 ustawodawca wyraźnie dopisał, że do tych 365 dni wlicza się urlop wychowawczy udzielony na podstawie Kodeksu pracy.

W praktyce oznacza to, że jeśli byłaś zatrudniona, poszłaś na urlop macierzyński, potem rodzicielski, a następnie wychowawczy, to cały ten okres może tworzyć wymagany rok w 18 miesiącach. Nie ma znaczenia, czy wcześniej pracowałaś na pełny etat, czy na pół etatu, ani czy Twoja pensja tylko nieznacznie przekraczała minimalne wynagrodzenie. Ważne jest, że umowa o pracę istniała, od wynagrodzenia płacono składki, a później korzystałaś z urlopów rodzicielskich przewidzianych w Kodeksie pracy.

Urlop wychowawczy wlicza się zarówno do 365 dni potrzebnych do nabycia prawa do zasiłku, jak i do ogólnego stażu, od którego zależy jego wysokość.

Dlaczego urlop wychowawczy wlicza się do 365 dni?

Ustawodawca przyjął, że osoba na urlopie wychowawczym nadal jest związana z pracodawcą, a przerwa w aktywnej pracy wynika z opieki nad dzieckiem. Dlatego w art. 71 ust. 2 ustawy o promocji zatrudnienia dopisano urlop wychowawczy obok klasycznego zatrudnienia. W dodatku za czas wychowawczego ZUS finansuje składki emerytalne i rentowe, co pokazuje, że jest to okres pełnoprawny z punktu widzenia systemu ubezpieczeń.

Efekt jest bardzo konkretny. Kobieta, która przez trzy lata była na urlopie wychowawczym, a wcześniej pracowała na etacie, po rozwiązaniu umowy i rejestracji w urzędzie pracy ma spełniony warunek 365 dni w 18 miesiącach. Nie ma znaczenia, że fizycznie nie pracowała w tym czasie. Liczy się to, że korzystała z urlopu wychowawczego udzielonego na podstawie przepisów Kodeksu pracy.

Kiedy urlop wychowawczy nie wystarczy?

Problem zaczyna się wtedy, gdy przed urlopem wychowawczym nie było zatrudnienia z odprowadzaniem składek na Fundusz Pracy lub powstała dłuższa przerwa między rozwiązaniem umowy a opieką nad dzieckiem. Sam urlop wychowawczy musi „być do czegoś przypięty” – do konkretnej umowy o pracę. Jeśli umowa wygasła dużo wcześniej, a opiekę nad dzieckiem sprawujesz już bez stosunku pracy, ten okres nie będzie zaliczony do 365 dni.

Inna częsta sytuacja dotyczy osób, które nie miały prawa do zasiłku macierzyńskiego i pobierały wyłącznie świadczenie rodzicielskie 1000 zł. To świadczenie rodzinne nie jest traktowane jako okres składkowy. Dlatego nie wchodzi ani do 365 dni, ani do stażu uprawniającego do wyższej wysokości zasiłku dla bezrobotnych, choć można mieć w tym czasie status osoby bezrobotnej bez prawa do świadczenia pieniężnego.

Jak liczy się staż do zasiłku i jego wysokość?

Pojęcie „okresów uprawniających do zasiłku” z art. 72 ustawy obejmuje nie tylko ostatnie 18 miesięcy, ale całe Twoje życie zawodowe. Od łącznej długości takich okresów zależy, czy otrzymasz 80% podstawowej kwoty zasiłku, 100%, czy 120%. Jeżeli łączne okresy wynoszą mniej niż 5 lat, przysługuje 80% kwoty. Przy stażu od 5 do 20 lat jest to 100%, a przy co najmniej 20 latach można liczyć na 120% zasiłku.

Wiele osób zaskakuje, że urlop wychowawczy wlicza się do tego ogólnego stażu. Art. 72 ust. 4 wymienia obok klasycznego zatrudnienia także urlopy związane z opieką nad dzieckiem oraz dawne przerwy w pracy z tego powodu. Dzięki temu mama, która ma cztery i pół roku pracy plus dłuższy urlop wychowawczy, może „dobić” do wymaganych 5 lat i przejść z 80% na 100% zasiłku.

Co zalicza się do okresów uprawniających do zasiłku?

Lista okresów uwzględnianych przy badaniu prawa do zasiłku jest szersza niż samo zatrudnienie na pełen etat. Obejmuje rozwiązania znane z Kodeksu pracy i innych ustaw. Do najczęstszych okresów zaliczanych do zasiłku, od których zależy zarówno samo prawo do świadczenia, jak i jego poziom, należą między innymi:

• zatrudnienie na umowę o pracę z wynagrodzeniem co najmniej minimalnym,
• okresy pobierania zasiłku macierzyńskiego po ustaniu zatrudnienia,
• urlop wychowawczy udzielony na podstawie Kodeksu pracy,
• działalność gospodarcza z opłacanymi składkami na Fundusz Pracy,
• umowa zlecenia, od której odprowadzano składki emerytalne, rentowe i na Fundusz Pracy,
• szczególne urlopy bezpłatne udzielane na opiekę nad małym dzieckiem na podstawie dawnych przepisów.

Trzeba jednocześnie odróżnić zwykły urlop bezpłatny przekraczający 30 dni, który w ogóle nie wchodzi do 365 dni z art. 71, od urlopów związanych z rodzicielstwem. Te drugie są traktowane znacznie korzystniej. Stąd tak ważne jest, aby dobrze nazwać i udokumentować okresy przerwy w pracy, które wynikały z opieki nad dzieckiem.

Jak działa procent zasiłku?

Wysokość procentowa zależy od łącznego stażu zliczanego według art. 72 ustawy. Kto ma mniej niż 5 lat takich okresów, dostaje 80% podstawowej kwoty. Od 5 do 20 lat przysługuje 100%, a powyżej 20 lat 120%. Do tego stażu wchodzą nie tylko etaty, lecz także urlopy wychowawcze, macierzyńskie po ustaniu zatrudnienia i inne okresy zaliczane do ubezpieczenia.

Dobrym przykładem jest sytuacja kobiety, która ma 4 lata i 10 miesięcy pracy oraz urlop wychowawczy. Doradca w urzędzie pracy wyjaśnia jej, że jeśli przedłuży wychowawczy jeszcze o kilka miesięcy, przekroczy wymagane 5 lat okresów uprawniających do zasiłku. Decyduje się zostać na wychowawczym do końca możliwego okresu, a gdy po jego zakończeniu traci pracę, dostaje świadczenie w wysokości 100% zasiłku zamiast 80%. Kilka dodatkowych miesięcy opieki nad dzieckiem realnie poprawiło jej sytuację finansową.

Podliczenie stażu przed złożeniem wniosku o przedłużenie urlopu wychowawczego często decyduje o tym, czy dostaniesz 80%, czy 100% zasiłku.

Urlop wychowawczy, przerwanie i rozwiązanie umowy – jakie masz opcje?

Zgodnie z art. 186 Kodeksu pracy pracownik z co najmniej 6‑miesięcznym ogólnym stażem zatrudnienia ma prawo do 36 miesięcy urlopu wychowawczego. Urlop można wykorzystać maksymalnie w 5 częściach i najpóźniej do końca roku, w którym dziecko kończy 6 lat. Pracodawca nie może odmówić udzielenia tego urlopu, jeśli spełniasz warunki i wniosek złożysz w terminie określonym w rozporządzeniu z 16 grudnia 2003 roku.

Osoba na wychowawczym ma daleko idącą ochronę zatrudnienia. Dodatkowo art. 1867 Kodeksu pracy pozwala złożyć wniosek o pracę w obniżonym wymiarze czasu pracy (nie mniej niż pół etatu) w okresie, w którym można byłoby korzystać z wychowawczego. Od dnia złożenia takiego wniosku do powrotu na pełny etat – maksymalnie przez 12 miesięcy – pracownik jest chroniony przed wypowiedzeniem. Widzimy jednak w praktyce, że nie zawsze opłaca się schodzić na pół etatu, bo może to skomplikować kwestię zasiłku, jeśli w 18 miesiącach nie zbierze się 365 dni okresów z pełnymi składkami.

Czy warto przedłużyć urlop wychowawczy?

Przedłużenie urlopu wychowawczego ma sens, gdy zbliżasz się do progu 5 lat stażu uprawniającego do pełnej kwoty zasiłku. Jeżeli brakują Ci miesiące, wydłużenie urlopu o ten czas może zaprocentować wyższym świadczeniem po rozwiązaniu umowy. Gdy stażu masz już dużo więcej, a sytuacja w firmie jest stabilna, dłuższy wychowawczy będzie decyzją bardziej rodzinną niż finansową.

Żeby kontynuować wychowawczy, trzeba złożyć u pracodawcy wniosek o kolejną część urlopu. Robi się to najpóźniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem nowej części urlopu. Wniosek musi wskazywać okres, na jaki chcesz skorzystać z urlopu, i zawierać dane dziecka. Pracodawca ma obowiązek uwzględnić taki wniosek, o ile mieścisz się w limicie 36 miesięcy i 5 części urlopu. Cały ten czas pozostaje okresem wliczanym do stażu, od którego zależy zasiłek dla bezrobotnych oraz uprawnienia pracownicze.

Jak rozwiązać umowę, żeby nie stracić zasiłku?

Ogromne znaczenie ma sposób rozwiązania umowy w momencie, gdy kończysz urlop wychowawczy lub przerywasz go, jak w historii wielu mam w sytuacji podobnej do opisanej przez Ilonę. Jeżeli to pracodawca wypowie umowę z przyczyn leżących po jego stronie, prawo do zasiłku powstaje od dnia rejestracji, o ile spełniony jest warunek 365 dni. Gdy dojdzie do rozwiązania za porozumieniem stron na wniosek pracodawcy, urząd pracy traktuje to jak rozwiązanie z inicjatywy pracodawcy.

Inaczej jest, gdy sama składasz wypowiedzenie albo prosisz o porozumienie stron. W takim wypadku możesz spotkać się z informacją, że zasiłek zostanie przyznany dopiero po 90 dniach od rejestracji, a okres pobierania świadczenia skróci się. Dlatego przy przyjaznym nastawieniu pracodawcy często korzystniej jest poprosić, aby to on wypowiedział umowę z przyczyn organizacyjnych, niż samodzielnie odchodzić z pracy „z własnej woli”.

Gdy już wiesz, że umowa wygaśnie i zamierzasz się zarejestrować, warto wcześniej przygotować kilka rzeczy, które przyspieszą całą procedurę w urzędzie pracy:

• świadectwo pracy ze wszystkimi wpisanymi urlopami macierzyńskimi, rodzicielskimi i wychowawczymi,
• zaświadczenie z ZUS o okresach i podstawie naliczenia zasiłku macierzyńskiego, jeśli był wypłacany po ustaniu zatrudnienia,
• dokumenty potwierdzające prowadzenie działalności gospodarczej lub umów zlecenia, jeśli odprowadzano od nich składki na Fundusz Pracy,
• dowód osobisty oraz dokumenty dzieci, jeśli okresy opieki nad nimi mają być zaliczone do stażu,
• kartkę z własnym wyliczeniem, ile łącznie masz lat okresów uprawniających do zasiłku.

Zasiłek po macierzyńskim, na zleceniu i działalności – co się zmienia?

W przypadku kobiet, które miały umowę o pracę i w jej trakcie korzystały z urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego, sytuacja jest zwykle najprostsza. Jeśli na umowie miałaś co najmniej minimalne wynagrodzenie, a składki na Fundusz Pracy były opłacane, zasiłek dla bezrobotnych po zakończeniu umowy będzie przysługiwał, o ile spełnisz pozostałe warunki. Z kolei gdy umowa skończyła się w dniu porodu, a ZUS wypłacał zasiłek macierzyński już po ustaniu zatrudnienia, ten okres także wlicza się do 365 dni, o ile podstawa naliczenia zasiłku wynosiła co najmniej minimalne wynagrodzenie.

Przy rejestracji po zasiłku macierzyńskim trzeba mieć zaświadczenie z ZUS o czasie pobierania świadczenia i podstawie jego wymiaru. Do urzędu pracy można zgłosić się dopiero po zakończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego. Eksperci z Zielona Linia 19524, tacy jak Joanna Kuzub i Wojciech Napora z Centrum Informacyjnego Służb Zatrudnienia, wielokrotnie podkreślają, że sama wysokość poprzedniego wynagrodzenia ponad minimum nie ma tu już większego znaczenia. Ważne, żeby było ono co najmniej równe płacy minimalnej.

Urlop wychowawczy dla zleceniobiorcy i przedsiębiorcy

Od kilku lat także osoby, które wcześniej prowadziły działalność gospodarczą lub pracowały na umowie zleceniu, mogą korzystać z rozwiązań podobnych do urlopu wychowawczego z Kodeksu pracy. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych w art. 6a wprowadziła obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe dla rodziców, którzy po minimum 6 miesiącach działalności czy zlecenia zaprzestali aktywności zawodowej z powodu osobistej opieki nad dzieckiem. W takiej sytuacji składki finansuje budżet państwa.

Okres takiej opieki jest traktowany podobnie jak urlop wychowawczy pracownika. Wlicza się do stażu uprawniającego do zasiłku dla bezrobotnych, ale rejestracja w urzędzie pracy będzie możliwa dopiero po zakończeniu okresu, za który państwo opłaca składki. Jeżeli po takim „urlopie dla samozatrudnionych” nie wrócisz do działalności ani innej formy zatrudnienia, możesz zgłosić się do urzędu pracy i przedstawić dokumenty z ZUS potwierdzające okres podlegania ubezpieczeniom.

Świadczenie rodzicielskie i inne formy wsparcia

Osobna grupa to rodzice, którym nie przysługiwał zasiłek macierzyński, zwykle z powodu braku wcześniejszych składek. Państwo przyznaje im wtedy świadczenie rodzicielskie 1000 zł miesięcznie, ale nie jest to świadczenie z ubezpieczenia społecznego, lecz z systemu pomocy rodzinom. Ten czas nie wchodzi do 365 dni wymaganych do zasiłku dla bezrobotnych. Można mieć status osoby bezrobotnej i jednocześnie pobierać świadczenie rodzicielskie, ale dopóki nie wypracujesz okresów składkowych, urząd pracy nie wypłaci zasiłku.

W bardziej złożonych przypadkach, gdzie przeplatają się etaty, zlecenia, działalność gospodarcza, urlopy macierzyńskie i wychowawcze, najlepiej skonsultować sytuację w swoim powiatowym urzędzie pracy, z doradcą na infolinii Zielona Linia 19524 lub w Państwowej Inspekcji Pracy. Krótka rozmowa z osobą, która ma przed sobą Twoje dokumenty i zna aktualne przepisy, często pozwala uniknąć decyzji skutkującej utratą świadczenia. Czasem wystarczy jeden dobrze zadany telefon, żeby uporządkować cały plan działania.