Pracodawca może jednostronnie wysłać pracownika na urlop tylko w dwóch sytuacjach: gdy chodzi o urlop zaległy, który należy udzielić najpóźniej do 30 września następnego roku, oraz w okresie wypowiedzenia umowy o pracę. Poza tymi przypadkami termin urlopu co do zasady wymaga uzgodnienia z pracownikiem. Sam brak zleceń lub przestój w pracy nie daje prawa do narzucenia urlopu.
Kiedy pracodawca może wysłać na urlop bez zgody?
Urlop wypoczynkowy powinien być udzielany zgodnie z planem urlopów albo w porozumieniu z pracownikiem. Jednostronne wyznaczenie terminu jest wyjątkiem. Wynika on bezpośrednio z przepisów Kodeksu pracy, przede wszystkim z art. 168 i art. 1671.
Brak zgody pracownika nie ma znaczenia w dwóch przypadkach:
- Urlop zaległy – pracodawca ma obowiązek udzielić go najpóźniej do 30 września następnego roku kalendarzowego.
- Okres wypowiedzenia – pracodawca może udzielić w tym czasie urlopu bieżącego oraz zaległego, a pracownik ma obowiązek go wykorzystać.
Urlop zaległy i termin 30 września
Urlop niewykorzystany w roku, w którym pracownik nabył do niego prawo, staje się urlopem zaległym. Zgodnie z art. 168 Kodeksu pracy pracodawca powinien udzielić go najpóźniej do 30 września następnego roku kalendarzowego. W praktyce wystarczy, aby pracownik rozpoczął urlop przed upływem tego terminu.
Pracodawca nie może pozostawić tej kwestii wyłącznie inicjatywie pracownika. Ma nie tylko prawo, ale również obowiązek doprowadzić do wykorzystania zaległego urlopu. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego może wyznaczyć jego termin także wtedy, gdy pracownik nie składa wniosku albo nie wyraża na to zgody.
Upływ 30 września nie powoduje utraty urlopu przez pracownika. Nadal można go wykorzystać, a roszczenie o urlop co do zasady przedawnia się po trzech latach. Przekroczenie terminu oznacza jednak, że pracodawca nie wykonał w terminie obowiązku wynikającego z przepisów.
Urlop w okresie wypowiedzenia
Art. 1671 Kodeksu pracy pozwala pracodawcy udzielić urlopu w okresie wypowiedzenia bez uzgadniania terminu z pracownikiem. Dotyczy to urlopu przysługującego w danym roku, ustalanego proporcjonalnie do okresu zatrudnienia, a także urlopu zaległego.
Jeżeli pracodawca nie udzieli urlopu przed zakończeniem stosunku pracy, niewykorzystane dni rozlicza się w formie ekwiwalentu pieniężnego. Udzielenie urlopu w okresie wypowiedzenia pozwala więc wykorzystać go w naturze zamiast wypłacać ekwiwalent.
W jakich sytuacjach pracodawca nie może narzucić urlopu?
Poza urlopem zaległym i okresem wypowiedzenia pracodawca nie może samodzielnie wysłać pracownika na urlop tylko dlatego, że jest to wygodne organizacyjnie albo firma ma mniej pracy.
| Sytuacja | Możliwość jednostronnego wysłania | Podstawa prawna lub uwagi |
|---|---|---|
| Urlop zaległy | Tak | Art. 168 Kodeksu pracy, obowiązek udzielenia najpóźniej do 30 września |
| Okres wypowiedzenia | Tak | Art. 1671 Kodeksu pracy, jeśli pracodawca udzieli urlopu w tym okresie |
| Przestój lub brak zleceń | Nie | Urlop wymaga uzgodnienia, a za przestój mogą przysługiwać inne uprawnienia |
| Bieżący urlop w zwykłym toku zatrudnienia | Co do zasady nie | Termin wynika z planu urlopów albo porozumienia z pracownikiem |
Jak poprawnie wysłać pracownika na zaległy urlop?
Pracodawca powinien działać w sposób możliwy do udokumentowania. Pozwala to wykazać, że podjął działania zmierzające do wykonania obowiązku z art. 168 Kodeksu pracy.
- Wezwanie do ustalenia terminu – pracodawca informuje pracownika o liczbie zaległych dni i wzywa go do uzgodnienia terminu ich wykorzystania.
- Jednostronne wyznaczenie terminu – jeżeli pracownik nie składa wniosku albo odmawia uzgodnienia terminu, pracodawca przekazuje mu informację o konkretnym okresie urlopu.
- Przekazanie informacji organizacyjnej – przełożony i osoby odpowiedzialne za organizację pracy powinny wiedzieć, że pracownik korzysta z urlopu i nie może w tym czasie wykonywać obowiązków.
Dokument powinien wskazywać podstawę decyzji, liczbę dni oraz datę rozpoczęcia i zakończenia urlopu. Samo ustne polecenie może utrudnić późniejsze wykazanie, że pracownik został prawidłowo poinformowany.
Pracownik nie może samowolnie rozpocząć zaległego urlopu tylko dlatego, że minął 30 września. Urlopu udziela pracodawca. Zawiadomienie o nieobecności nie zastępuje zgody ani decyzji o udzieleniu urlopu.
Jeżeli pracownik sam nie pojawi się w pracy bez udzielonego urlopu, jego nieobecność może zostać uznana za nieusprawiedliwioną. Dotyczy to również sytuacji, w której pracodawca wcześniej nie wywiązał się z obowiązku udzielenia zaległego urlopu.
Czy przestój pozwala wysłać pracownika na urlop?
Nie. Przestój w pracy, spadek liczby zamówień albo sezonowy brak zleceń nie są podstawą do jednostronnego narzucenia urlopu wypoczynkowego. Pracodawca może zaproponować pracownikowi wolne, ale w zwykłym przypadku potrzebne jest uzgodnienie terminu.
Jeżeli pracownik był gotów do pracy, lecz nie mógł jej wykonywać z przyczyn dotyczących pracodawcy, zastosowanie mogą mieć przepisy o przestoju, w tym art. 81 Kodeksu pracy. Urlop nie powinien służyć przenoszeniu na pracownika kosztów czasowego braku pracy.
Nieudzielenie zaległego urlopu w terminie może narazić pracodawcę na zarzut naruszenia praw pracownika i karę grzywny przewidzianą w art. 282 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy. Najbezpieczniejsze rozwiązanie to bieżące monitorowanie zaległości, wcześniejsze uzgadnianie terminów i pisemne dokumentowanie jednostronnej decyzji, gdy pracownik nie współpracuje.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W przypadku sporu dotyczącego udzielenia urlopu lub odpowiedzialności pracodawcy warto skonsultować sprawę z prawnikiem prawa pracy albo Państwową Inspekcją Pracy.