Opiekujesz się starszym rodzicem i zastanawiasz się, czy należy Ci się zasiłek opiekuńczy? W tym tekście wyjaśniam, komu przysługuje zasiłek opiekuńczy na osobę starszą i jak go uzyskać. Poznasz też różnice między zasiłkiem, dodatkiem i świadczeniem pielęgnacyjnym oraz wsparciem z ZUS, MOPS i KRUS.
Co oznacza zasiłek opiekuńczy na osobę starszą?
W polskich przepisach pojęcie „zasiłek opiekuńczy” pojawia się w kilku ustawach i opisuje różne świadczenia. To dlatego wiele osób myli zasiłek pielęgnacyjny, dodatek pielęgnacyjny i zasiłek opiekuńczy z tytułu zwolnienia z pracy. Każde z nich ma inne zasady przyznawania, inną wysokość i innego beneficjenta.
Podstawą prawną świadczeń rodzinnych jest ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W tej ustawie znajdziesz definicję świadczeń opiekuńczych, do których należą zasiłek pielęgnacyjny i specjalny zasiłek opiekuńczy. Z kolei ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego opisuje zasiłek opiekuńczy wypłacany z tytułu zwolnienia z pracy na chorego członka rodziny.
Zasiłek pielęgnacyjny
Zasiłek pielęgnacyjny to świadczenie z systemu świadczeń rodzinnych. Ma pomóc w pokryciu części kosztów opieki nad osobą niesamodzielną, w tym nad seniorem. Przysługuje między innymi osobom, które ukończyły 75 lat, niezależnie od ich dochodu.
Wysokość zasiłku pielęgnacyjnego wynosi obecnie 215,84 zł miesięcznie. Tę kwotę wypłaca Miejski lub Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej. Świadczenie przysługuje na czas nieokreślony, jeśli przesłanką jest ukończenie 75 lat. Nie otrzyma go senior, który ma już przyznany dodatek pielęgnacyjny albo przebywa w placówce zapewniającej całodobowe utrzymanie.
Dodatek pielęgnacyjny
Dodatek pielęgnacyjny to inne świadczenie, choć nazwa bywa myląca. Wypłaca go Zakład Ubezpieczeń Społecznych razem z emeryturą lub rentą. Co ważne, osoby po 75 roku życia otrzymują dodatek z urzędu, bez konieczności składania wniosku i bez orzeczenia lekarza orzecznika.
Aktualnie dodatek pielęgnacyjny wynosi około 239,66 zł miesięcznie. Mogą go także pobierać osoby młodsze niż 75 lat, jeśli mają orzeczoną niezdolność do samodzielnej egzystencji. W ich przypadku potrzebne jest jednak orzeczenie lekarskie i złożenie wniosku w ZUS.
Zasiłek opiekuńczy z ZUS
Ubezpieczony pracownik lub przedsiębiorca, który musi przerwać pracę, aby zająć się chorym seniorem, może otrzymać zasiłek opiekuńczy z ZUS. Reguluje to ustawa z 25 czerwca 1999 r. Świadczenie przysługuje na opiekę nad chorym członkiem rodziny, w tym nad rodzicem, dziadkiem albo teściem.
Na opiekę nad innym chorym członkiem rodziny, także starszym, przysługuje maksymalnie 14 dni w roku kalendarzowym. Zasiłek oblicza się na podstawie wynagrodzenia ubezpieczonego, a nie dochodów seniora. Wymagane jest zwolnienie lekarskie wystawione na opiekę.
Zasiłek pielęgnacyjny po 75 roku życia przysługuje niezależnie od dochodu, natomiast zasiłek opiekuńczy z ZUS zależy od posiadania tytułu do ubezpieczenia chorobowego.
Komu przysługuje zasiłek opiekuńczy na seniora?
Uprawnienia do świadczeń związanych z opieką nad osobą starszą mają zarówno sami seniorzy, jak i ich opiekunowie. Krąg osób uprawnionych określają szczegółowo przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy z 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego. Istotne są także przepisy o specjalnym zasiłku opiekuńczym i nowe regulacje o świadczeniu wspierającym.
Kto w praktyce może pobierać zasiłek związany z opieką nad seniorem? Inne zasady obowiązują w przypadku osoby po 75 roku życia, inne w przypadku starszej osoby z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jeszcze inne dotyczą opiekuna rezygnującego z pracy. Warto je rozróżniać, aby dobrać właściwą formę wsparcia.
Senior po 75 roku życia
Osoba, która ukończyła 75 lat i mieszka w Polsce, może otrzymać zasiłek pielęgnacyjny albo dodatek pielęgnacyjny. Zasiłek pielęgnacyjny przyznaje MOPS na wniosek, a dodatek pielęgnacyjny ZUS przyznaje z urzędu wraz z emeryturą lub rentą. Oba świadczenia nie mogą się dublować.
Jeśli senior ma emeryturę lub rentę i skończył 75 lat, ZUS przyzna mu zwykle dodatek pielęgnacyjny. W takiej sytuacji nie ma prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z MOPS. Zasiłek pielęgnacyjny dla osoby po 75 roku życia jest więc częstszy u osób, które nie pobierają jeszcze emerytury lub renty albo mają inny status ubezpieczeniowy.
Osoba starsza z orzeczeniem o niepełnosprawności
Senior, który nie ukończył 75 lat, ale ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie z koniecznością stałej opieki, również może pobierać zasiłek pielęgnacyjny. W jego przypadku potrzebne jest orzeczenie wydane przez Miejski lub Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności.
Co z osobą starszą, która ma orzeczenie, ale już ukończyła 75 lat? Wtedy dalej przysługuje jej jedno świadczenie z tej grupy. Nie można łączyć zasiłku pielęgnacyjnego z dodatkiem pielęgnacyjnym ani z nowym świadczeniem wspierającym. Przy zbiegu uprawnień organ wybiera jedną formę wsparcia.
Opiekun z obowiązkiem alimentacyjnym
Dorosłe dzieci, małżonek czy inni krewni, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec starszej osoby, mogą ubiegać się o specjalny zasiłek opiekuńczy. Warunkiem jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie jej w celu stałej opieki nad seniorem z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo z orzeczeniem wskazującym konieczność stałej opieki.
W przypadku specjalnego zasiłku opiekuńczego obowiązuje kryterium dochodowe. Dochód na osobę w rodzinie nie może przekroczyć 764 zł netto. Kwota świadczenia wynosi obecnie 620 zł miesięcznie. Z tego powodu zasiłek ten adresowany jest głównie do rodzin o niskich dochodach, które realnie rezygnują z pracy zarobkowej, aby zająć się seniorem.
Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje opiekunowi, a nie osobie starszej, i jest uzależniony od dochodu całej rodziny.
Jak złożyć wniosek o zasiłek opiekuńczy na osobę starszą?
Procedura zależy od tego, o jakie świadczenie się ubiegasz. Inne dokumenty złożysz w MOPS, inne w ZUS, a jeszcze inne w KRUS. W większości przypadków podstawą jest pisemny wniosek, do którego dołączasz dokumenty potwierdzające wiek, stan zdrowia lub sytuację zawodową.
Osoba po 75 roku życia, która chce otrzymać zasiłek pielęgnacyjny z MOPS, składa jedynie wniosek i okazuje dowód osobisty. Nie ma obowiązku przedstawiania dodatkowej dokumentacji medycznej. Wniosek można złożyć w urzędzie gminy, miasta lub bezpośrednio w Ośrodku Pomocy Społecznej, w zależności od organizacji w danej miejscowości.
W przypadku seniora z orzeczeniem o niepełnosprawności potrzebne są dodatkowe załączniki. Opiekun lub sam senior dołącza orzeczenie o stopniu niepełnosprawności oraz inne wymagane formularze. Przy zasiłku opiekuńczym z ZUS składany jest z kolei wniosek Z-15A lub Z-15B, a także zwolnienie lekarskie na opiekę.
Najczęściej wymagane dokumenty przy świadczeniach na osobę starszą to:
- wniosek o przyznanie danego świadczenia na obowiązującym formularzu,
- dowód osobisty seniora i opiekuna lub inny dokument tożsamości,
- orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niezdolności do samodzielnej egzystencji,
- zaświadczenia o dochodach rodziny przy specjalnym zasiłku opiekuńczym,
- zwolnienie lekarskie na opiekę przy zasiłku opiekuńczym z ZUS,
- oświadczenia o rezygnacji z pracy lub prowadzenia gospodarstwa rolnego, jeśli jest to wymagane.
Decyzja o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego w MOPS zwykle zapada w ciągu 30 dni od złożenia kompletnego wniosku. Jeśli organ odmówi, możesz wnieść odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego. W praktyce warto od razu zadbać o pełny komplet dokumentów, co skraca czas oczekiwania.
Zasiłek opiekuńczy na osobę starszą w KRUS?
Rolnicy i ich rodziny są objęci systemem ubezpieczenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W przypadku opieki nad seniorem lub osobą niepełnosprawną mogą korzystać z podobnych świadczeń jak osoby ubezpieczone w ZUS. Zasady przyznawania świadczeń opiekuńczych reguluje również ustawa o świadczeniach rodzinnych.
Co ważne, zasiłek opiekuńczy na osobę starszą z KRUS przyznaje się na ogólnych zasadach. Nie ma tu odrębnych, bardziej restrykcyjnych warunków. Kwota zasiłku pielęgnacyjnego jest taka sama jak w systemie ZUS, czyli 215,84 zł miesięcznie.
Rolnik i domownik
O świadczenia opiekuńcze w KRUS mogą ubiegać się rolnicy, ich małżonkowie oraz domownicy. Warunkiem jest zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego albo zaprzestanie pracy w gospodarstwie. Dotyczy to na przykład sytuacji, gdy syn rolnik rezygnuje z pracy w gospodarstwie, aby stale opiekować się schorowanym rodzicem.
Osoba składająca wniosek musi potwierdzić, że nie prowadzi działalności rolniczej ani nie pracuje w gospodarstwie. Służy temu specjalne oświadczenie zamieszczane we wniosku. Jest ono składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, co ma ograniczyć nadużycia.
Wymagane oświadczenia
Ustawa o świadczeniach rodzinnych wymaga, aby rolnik lub domownik złożył w oświadczeniu określoną klauzulę. Chodzi o zdanie: „Jestem świadomy/a odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia”. Brak takiej klauzuli sprawia, że oświadczenie jest traktowane jako nieprawidłowe.
Wniosek o zasiłek pielęgnacyjny lub specjalny zasiłek opiekuńczy rolnik składa w jednostce organizacyjnej gminy lub w ośrodku pomocy społecznej, zgodnie z właściwością. Same zasady wypłaty nie odbiegają od standardowych. Inne jest tylko źródło finansowania składek i powiązanie z systemem KRUS.
Jakie inne świadczenia warto sprawdzić przy opiece nad seniorem?
Opieka nad schorowanym seniorem często trwa latami i wymaga łączenia kilku form pomocy. Oprócz zasiłku czy dodatku pielęgnacyjnego w grę wchodzi świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy, a od 2024 roku także świadczenie wspierające. Do tego dochodzi opieka pielęgniarska finansowana z NFZ oraz możliwość umieszczenia seniora w domu pomocy społecznej.
Wybór świadczenia zależy od wieku osoby starszej, daty powstania niepełnosprawności i tego, czy opiekun rezygnuje z pracy. Różne zasady obowiązują też w przypadku praw nabytych przed 1 stycznia 2024 r. oraz przy nowych wnioskach składanych po tej dacie. Poniższe zestawienie pomaga uporządkować najważniejsze różnice:
| Świadczenie | Dla kogo | Podstawowy warunek |
| Zasiłek pielęgnacyjny | Senior 75+ lub osoba z orzeczeniem | 215,84 zł miesięcznie, brak kryterium dochodu |
| Dodatek pielęgnacyjny | Emeryt lub rencista 75+ | Przyznawany z urzędu przez ZUS |
| Specjalny zasiłek opiekuńczy | Opiekun z obowiązkiem alimentacyjnym | Dochód do 764 zł netto na osobę |
Specjalny zasiłek opiekuńczy
Specjalny zasiłek opiekuńczy przeznaczony jest dla osób, które rezygnują z pracy zarobkowej, aby stale zajmować się niesamodzielnym seniorem. Opiekun musi mieć obowiązek alimentacyjny wobec osoby starszej, na przykład jako dziecko, małżonek lub inny krewny. Świadczenie wynosi obecnie 620 zł miesięcznie.
Ustawodawca wskazał też grupy, którym zasiłek nie przysługuje. To między innymi osoby mające ustalone prawo do emerytury lub renty, do innego świadczenia pielęgnacyjnego albo do zasiłku dla opiekuna. Wyłączone są także osoby z własnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Świadczenie pielęgnacyjne po 1 stycznia 2024 r.
Od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie w wysokości około 3287 zł miesięcznie dotyczy głównie opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, nie dłużej niż do ukończenia 18 roku życia. Opiekun nie musi już całkowicie rezygnować z pracy zarobkowej, choć to wciąż częsta sytuacja.
Osoby, które nabyły prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego przed 1 stycznia 2024 r., zachowują je na starych zasadach do końca przyznanego okresu. Warunkiem bywa złożenie wniosku o nowe orzeczenie o niepełnosprawności w określonym terminie. Te przepisy mają duże znaczenie dla rodzin opiekujących się dorosłą osobą niepełnosprawną od wielu lat.
Świadczenie wspierające dla dorosłej osoby niepełnosprawnej
Nowością jest świadczenie wspierające, które przysługuje pełnoletniej osobie niepełnosprawnej, a nie jej opiekunowi. Otrzyma je ta osoba, która ma decyzję wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności z poziomem potrzeby wsparcia od 70 do 100 punktów. Świadczenie przyznaje i wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
Jeśli osoba wymagająca opieki dostanie świadczenie wspierające, wypłata świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna zostaje wstrzymana. Za okres, w którym senior pobrał świadczenie wspierające i jednocześnie wypłacono mu świadczenie opiekuńcze, powstaje obowiązek zwrotu nadpłaty z odsetkami. To ważna informacja dla rodzin planujących zmianę formy wsparcia.
Co zrobić, gdy mimo świadczeń domowa opieka nad seniorem staje się zbyt ciężka? Warto wtedy rozważyć bezpłatną opiekę pielęgniarską finansowaną przez NFZ, turnusy rehabilitacyjne z dofinansowaniem albo miejsce w domu pomocy społecznej. Rodzina może także łączyć wsparcie finansowe z odpłatnymi usługami opiekuńczymi, aby odciążyć jednego opiekuna w codziennych obowiązkach.
Opieka nad seniorem rzadko spoczywa wyłącznie na jednym świadczeniu – najczęściej łączy się kilka form wsparcia i zaangażowanie kilku osób z rodziny.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym różni się zasiłek pielęgnacyjny od dodatku pielęgnacyjnego?
Zasiłek pielęgnacyjny to świadczenie z systemu świadczeń rodzinnych, wypłacane przez Miejski lub Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS), przysługujące między innymi osobom, które ukończyły 75 lat, niezależnie od ich dochodu. Dodatek pielęgnacyjny to inne świadczenie, które wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) razem z emeryturą lub rentą, a osoby po 75. roku życia otrzymują go z urzędu. Oba świadczenia nie mogą się dublować.
Komu przysługuje zasiłek pielęgnacyjny?
Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje osobom, które ukończyły 75 lat, niezależnie od ich dochodu, lub osobom, które nie ukończyły 75 lat, ale mają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie z koniecznością stałej opieki.
Kto może otrzymać zasiłek opiekuńczy z ZUS i na jakich warunkach?
Zasiłek opiekuńczy z ZUS może otrzymać ubezpieczony pracownik lub przedsiębiorca, który musi przerwać pracę, aby zająć się chorym członkiem rodziny, w tym seniorem (rodzicem, dziadkiem, teściem). Świadczenie przysługuje maksymalnie przez 14 dni w roku kalendarzowym i wymaga zwolnienia lekarskiego wystawionego na opiekę.
Jakie są warunki przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego?
Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje opiekunowi (np. dorosłym dzieciom, małżonkowi, innym krewnym z obowiązkiem alimentacyjnym), który rezygnuje z pracy lub jej nie podejmuje w celu stałej opieki nad seniorem z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczeniem wskazującym konieczność stałej opieki. Obowiązuje kryterium dochodowe, gdzie dochód na osobę w rodzinie nie może przekroczyć 764 zł netto.
Gdzie należy złożyć wniosek o zasiłek pielęgnacyjny dla osoby po 75. roku życia?
Wniosek o zasiłek pielęgnacyjny dla osoby po 75. roku życia, która chce otrzymać go z MOPS, należy złożyć w urzędzie gminy, miasta lub bezpośrednio w Ośrodku Pomocy Społecznej, w zależności od organizacji w danej miejscowości. Do wniosku należy dołączyć dowód osobisty.
Czym jest świadczenie wspierające i kto je otrzymuje?
Świadczenie wspierające to nowość, które przysługuje pełnoletniej osobie niepełnosprawnej, a nie jej opiekunowi. Otrzyma je ta osoba, która ma decyzję wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności z poziomem potrzeby wsparcia od 70 do 100 punktów. Świadczenie przyznaje i wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
