Zasiłek po ustaniu ubezpieczenia – komu przysługuje i jak dostać?

Straciłeś pracę albo zamknąłeś firmę i właśnie zachorowałeś? Z tego tekstu dowiesz się, kiedy po ustaniu ubezpieczenia chorobowego możesz dostać zasiłek z ZUS. Poznasz też krok po kroku, jakie warunki trzeba spełnić i jakie dokumenty przygotować, żeby nie stracić pieniędzy.

Co to jest zasiłek po ustaniu ubezpieczenia chorobowego?

Zasiłek chorobowy kojarzy się zwykle z sytuacją, gdy ktoś jest zatrudniony i ma aktualne ubezpieczenie chorobowe. W polskich przepisach istnieje jednak także zasiłek chorobowy po ustaniu ubezpieczenia. To świadczenie wypłacane w sytuacji, gdy tytuł do ubezpieczenia już wygasł, a niezdolność do pracy nadal trwa albo pojawiła się tuż po zakończeniu ubezpieczenia.

Dotyczy to zarówno osób zatrudnionych na umowę o pracę, jak i prowadzących działalność pozarolniczą czy współpracujących z przedsiębiorcą. Warunek jest jeden: przed utratą tytułu do ubezpieczenia trzeba podlegać ubezpieczeniu chorobowemu, a niezdolność do pracy musi być odpowiednio udokumentowana zwolnieniem lekarskim e-ZLA albo formularzem wydrukowanym z systemu.

Komu przysługuje zasiłek po ustaniu ubezpieczenia?

Nie każda choroba po rozwiązaniu umowy o pracę od razu oznacza prawo do świadczenia. Ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa dokładnie określają, kto może liczyć na wsparcie i na jakich zasadach.

Podstawowy warunek – kiedy powstaje niezdolność do pracy?

Najprostsza sytuacja dotyczy osoby, która stała się chora jeszcze w trakcie zatrudnienia. Jeśli niezdolność do pracy powstała w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego i trwa bez przerwy po jego ustaniu, ZUS wypłaci zasiłek także za okres po rozwiązaniu umowy. Ważne jest, by zwolnienie lekarskie nie miało przerw i było kontynuacją wcześniejszej choroby.

Drugi typowo spotykany przypadek to zachorowanie już po zakończeniu zatrudnienia. Wtedy zasiłek po ustaniu ubezpieczenia przysługuje, gdy chorego dotyczy łącznie kilka warunków. Niezdolność musi trwać co najmniej 30 dni bez przerwy, a samo zachorowanie powinno wystąpić:

• nie później niż w ciągu 14 dni od ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego,
• lub nie później niż w ciągu 3 miesięcy od ustania ubezpieczenia – w przypadku choroby zakaźnej o dłuższym okresie wylęgania albo innej choroby, której objawy ujawniają się po ponad 14 dniach (w zaświadczeniu lekarskim oznaczonej kodem E),
• z odpowiednim potwierdzeniem lekarza w systemie e-ZLA lub na wydruku z systemu,
• z prawidłowo wskazaną datą początku niezdolności do pracy.

Jeśli choroba spełnia te kryteria, a wcześniej istniał tytuł do ubezpieczenia chorobowego (pracownik, zleceniobiorca z dobrowolnym ubezpieczeniem, przedsiębiorca itd.), można ubiegać się o zasiłek finansowany ze środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Jak długo można pobierać zasiłek po ustaniu ubezpieczenia?

Standardowo okres zasiłkowy dla zasiłku chorobowego wynosi 182 dni, a w przypadku gruźlicy lub choroby przypadającej w trakcie ciąży – 270 dni. Inaczej wygląda to jednak po utracie tytułu do ubezpieczenia. Za okres niezdolności do pracy przypadający po ustaniu ubezpieczenia zasiłek chorobowy przysługuje najdłużej przez 91 dni.

Od tej zasady są wyjątki. Ograniczenie 91 dni nie dotyczy niezdolności do pracy spowodowanej gruźlicą (kod D na zwolnieniu), choroby przypadającej w trakcie ciąży (kod B) oraz niezdolności związanej z badaniami i zabiegami pobrania komórek, tkanek i narządów od dawców. W tych sytuacjach okres zasiłkowy po ustaniu ubezpieczenia może być dłuższy, ale nadal nie przekroczy 182 lub 270 dni ogólnego limitu.

Kiedy zasiłek po ustaniu ubezpieczenia nie przysługuje?

Prawo do zasiłku po zakończeniu ubezpieczenia można też łatwo stracić. Ustawodawca wprowadził szereg wyłączeń, które mają ograniczyć nadużycia i wyraźnie rozdzielić ochronę ubezpieczeniową od innych sytuacji życiowych. Problem pojawia się między innymi wtedy, gdy dana osoba ma możliwość podjęcia innego tytułu do ubezpieczenia, a mimo to z niego nie korzysta.

Zasiłek po ustaniu tytułu ubezpieczenia nie przysługuje między innymi wtedy, gdy osoba:

• ma prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy,
• ma inny tytuł do ubezpieczenia chorobowego (np. nową umowę o pracę lub zlecenie),
• pozwala, by niezdolność do pracy powstała po upływie dopuszczalnego terminu 14 dni lub 3 miesięcy (przy chorobach oznaczonych kodem E),
• nie spełnia warunku minimalnego okresu niezdolności co najmniej 30 dni po ustaniu ubezpieczenia.

Osobna grupa wyłączeń dotyczy sytuacji, o których mowa szerzej w przepisach ogólnych o zasiłku chorobowym, na przykład pobytu na urlopie bezpłatnym albo tymczasowego aresztowania. W takich okresach zasiłek w ogóle nie przysługuje, także po ustaniu ubezpieczenia.

Jak oblicza się okres zasiłkowy i okres wyczekiwania?

Zanim ZUS przyzna zasiłek po ustaniu ubezpieczenia, sprawdza dwa ważne parametry. Pierwszy to okres wyczekiwania, czyli czas wymagany, aby w ogóle nabyć prawo do zasiłku chorobowego. Drugi to okres zasiłkowy, do którego wlicza się wszystkie okresy niezdolności do pracy w danym stanie faktycznym.

Okres wyczekiwania

Prawo do zasiłku chorobowego nie powstaje od pierwszego dnia płacenia składki. Dla osób objętych ubezpieczeniem chorobowym obowiązkowo (np. pracownicy) okres wyczekiwania wynosi 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia. Przy ubezpieczeniu dobrowolnym, typowym dla części zleceniobiorców i przedsiębiorców, wymagane jest już 90 dni opłacania składek bez przerwy.

Do tego okresu wlicza się poprzednie okresy ubezpieczenia chorobowego, jeśli przerwa między nimi nie przekracza 30 dni lub wynika z urlopu wychowawczego, bezpłatnego albo odbywania czynnej służby wojskowej jako żołnierz niezawodowy. Do okresu wyczekiwania liczy się też czas pobierania zasiłku macierzyńskiego w trakcie ubezpieczenia chorobowego oraz okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Są też osoby uprzywilejowane, które zasiłek mogą dostać bez okresu wyczekiwania. Należą do nich między innymi absolwenci szkół i uczelni, którzy w ciągu 90 dni od ukończenia nauki przystąpili do ubezpieczenia chorobowego, posłowie i senatorowie obejmujący ubezpieczenie po zakończonej kadencji, a także osoby, których niezdolność do pracy wynika z wypadku w drodze do pracy lub z pracy.

Jak liczyć 182 i 270 dni?

Całkowity okres zasiłkowy obejmuje wszystkie okresy orzeczonej niezdolności do pracy, za które przysługiwało wynagrodzenie chorobowe z art. 92 Kodeksu pracy i sam zasiłek chorobowy. Do limitu 182 lub 270 dni wlicza się zarówno okresy nieprzerwanej niezdolności, jak i wcześniejsze zwolnienia, jeśli przerwa między nimi nie przekroczyła 60 dni.

Jeśli po przerwie krótszej niż 60 dni nowa niezdolność do pracy wystąpiła już w trakcie ciąży, to okres sprzed przerwy nie wchodzi do nowego okresu zasiłkowego. Do limitu zalicza się także dni, w których osoba faktycznie pracowała, a dopiero po części lub całym przepracowanym dniu udała się do lekarza i otrzymała zwolnienie z datą obejmującą ten sam dzień. Takie dni liczą się jednocześnie jako dzień pracy i dzień w okresie zasiłkowym.

Do okresu zasiłkowego zalicza się także te dni zwolnienia, za które zasiłek nie został wypłacony, jeśli choroba była skutkiem przestępstwa, nadużycia alkoholu, fałszywego zwolnienia albo pracy zarobkowej w czasie e-ZLA.

Jak dostać zasiłek po ustaniu ubezpieczenia?

Sam fakt choroby po rozwiązaniu umowy o pracę nie wystarczy. Trzeba jeszcze złożyć odpowiedni wniosek i zadbać, by były pracodawca lub inny płatnik składek przekazał do ZUS potrzebne dokumenty potwierdzające wysokość wcześniejszego wynagrodzenia. Bez tego Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie wyliczy wysokości świadczenia.

Podstawowy pakiet obejmuje wniosek i dokumenty medyczne. Zależy on od tego, czy jesteś byłym pracownikiem, przedsiębiorcą, czy osobą współpracującą. Część danych, w tym elektroniczne zwolnienie lekarskie e-ZLA, trafia do ZUS automatycznie, ale nie warto zakładać, że wszystko dzieje się bez twojego udziału.

Jakie dokumenty przygotować?

Osoba starająca się o zasiłek po ustaniu ubezpieczenia chorobowego musi złożyć do ZUS określone formularze. Najczęściej będą to:

• oświadczenie na druku ZUS Z-10,
• wniosek o zasiłek na druku ZAS-53,
• zaświadczenie Z-3 lub Z-3a od byłego płatnika składek,
• wydruk zaświadczenia lekarskiego e-ZLA albo zwolnienie na formularzu z systemu wystawione w trybie alternatywnym, jeśli lekarz nie miał dostępu do internetu.

Jeśli masz pewność, że lekarz wprowadził już zwolnienie do systemu, papierowy wydruk z trybu alternatywnego nie jest konieczny. Informację o wystawionym e-ZLA sprawdzisz na swoim profilu PUE ZUS. Były pracodawca lub inny płatnik składek ma obowiązek przekazać do ZUS druk Z-3 lub Z-3a, który pozwala ustalić podstawę wymiaru zasiłku.

W szczególnych sytuacjach ZUS wymaga też dodatkowych zaświadczeń. Chodzi na przykład o ciążę bez wpisanego kodu B na zwolnieniu, wypadek przy pracy albo w drodze do pracy i z pracy, chorobę zawodową czy badania i zabiegi związane z oddawaniem komórek, tkanek i narządów. W każdym z tych przypadków konieczne jest osobne zaświadczenie lekarskie oraz dokument potwierdzający przyczynę niezdolności do pracy, na przykład kartę wypadku czy decyzję inspektora sanitarnego.

Zwolnienie od lekarza za granicą

Co w sytuacji, gdy zachorujesz poza Polską i tam otrzymasz zwolnienie lekarskie? W takim przypadku dokument też może stanowić podstawę do wypłaty zasiłku, ale musi zawierać minimalne dane. Są to między innymi: nazwa zakładu leczniczego, imię i nazwisko lekarza, data wystawienia, podpis oraz okres niezdolności do pracy z datą początkową i końcową.

Zwolnienie wystawione w państwie Unii Europejskiej, EFTA, Konfederacji Szwajcarskiej lub kraju, który zawarł z Polską umowę o zabezpieczeniu społecznym, nie wymaga tłumaczenia na język polski. Gdy chodzi o pozostałe państwa, konieczne jest tłumaczenie, ale nie musi to być tłumaczenie przysięgłe. Warto zadbać o czytelność dat i danych lekarza, bo od tego zależy tempo rozpatrzenia wniosku.

Prosty schemat działania krok po kroku

Aby uporządkować proces ubiegania się o zasiłek po ustaniu ubezpieczenia, można przyjąć prosty schemat działania. Dobrze jest go trzymać się już od dnia, w którym lekarz wystawia pierwsze zwolnienie.

1. Sprawdź, czy twoje zwolnienie widnieje w systemie e-ZLA na profilu PUE ZUS.
2. Wypełnij oświadczenie ZUS Z-10, zaznaczając, że chodzi o zasiłek po ustaniu ubezpieczenia chorobowego.
3. Złóż wniosek ZAS-53 wraz z zaświadczeniem e-ZLA lub jego wydrukiem z systemu, jeśli był wystawiony w trybie alternatywnym.
4. Skontaktuj się z byłym pracodawcą albo innym płatnikiem składek i dopilnuj, aby wysłał do ZUS druk Z-3 lub Z-3a.

Jeśli nie masz pewności, jakie dokumenty są potrzebne w twojej konkretnej sytuacji (np. wypadek, ciąża, choroba zawodowa), warto zadzwonić na infolinię ZUS i poprosić o weryfikację listy załączników. Jedna rozmowa może oszczędzić późniejszej korespondencji i przedłużającego się postępowania.

Na co uważać przy zasiłku po ustaniu ubezpieczenia?

Przy zasiłku po ustaniu ubezpieczenia chorobowego wiele osób potyka się na drobnych, ale kosztownych błędach. Jednym z najczęstszych problemów jest zadłużenie z tytułu składek u przedsiębiorców. Jeśli prowadzisz pozarolniczą działalność, współpracujesz z osobą prowadzącą firmę albo jesteś duchownym opłacającym składki samodzielnie, ZUS przed wypłatą świadczenia sprawdzi twój stan konta.

Gdy zaległość z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia za pracę, zasiłek nie przysługuje. Zadłużenie ocenia się na dzień powstania prawa do świadczenia. Jeśli dług spłacisz w ciągu 6 miesięcy, ZUS przyzna zasiłek za cały wcześniejszy okres. Spłata po 6 miesiącach daje prawo jedynie do świadczenia za dalszy czas po uregulowaniu zaległości.

Drobna na pierwszy rzut oka zaległość składkowa, która przekracza 1% płacy minimalnej, potrafi całkowicie zablokować wypłatę zasiłku chorobowego aż do momentu spłaty długu.

Druga grupa ryzyk to sytuacje, gdy zasiłek nie przysługuje za konkretne okresy. Chodzi na przykład o urlop bezpłatny lub wychowawczy, czas tymczasowego aresztowania albo karę pozbawienia wolności. ZUS nie wypłaci też zasiłku za pierwsze pięć dni niezdolności do pracy oznaczonej kodem C, gdy lekarz stwierdzi nadużycie alkoholu jako przyczynę choroby.

Osobne zagadnienie to kontrole prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich. Jeśli w czasie e-ZLA wykonujesz pracę zarobkową albo wykorzystujesz zwolnienie niezgodnie z jego celem, ZUS może odmówić wypłaty zasiłku za cały sporny okres. Tak samo stanie się, gdy okaże się, że zwolnienie zostało sfałszowane. Lekarz orzecznik ZUS ma też prawo skrócić okres zwolnienia, wyznaczając wcześniejszą datę ustania niezdolności do pracy. Od tego dnia zasiłek już nie przysługuje.

Do tego dochodzi jeszcze standardowe wynagrodzenie chorobowe z art. 92 Kodeksu pracy, które przysługuje pracownikom przez 33 dni niezdolności do pracy w roku kalendarzowym, a po 50. roku życia przez 14 dni. Dopiero od 34. lub odpowiednio 15. dnia w roku wypłacany jest zasiłek chorobowy finansowany z FUS. Przy zasiłku po ustaniu ubezpieczenia tego etapu wynagrodzenia chorobowego już nie ma, więc od pierwszego dnia spełnienia warunków zastosowanie mają zasady dotyczące świadczenia z ZUS.

W razie wątpliwości warto nie odkładać kontaktu z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. Jeden telefon do najbliższej placówki albo szybka wiadomość przez PUE ZUS często pozwala wyjaśnić brakujący dokument lub sporne daty zanim decyzja stanie się niekorzystna.