Pleonastyczne pleonazmy i tautologie

Najpopularniejszymi błędami logicznymi w tekstach pisanych i mówionych są tautologie i pleonazmy. Wiele osób ma wręcz do nich skłonność. Choć nie są to błędy rażące, należy ich unikać – przede wszystkim dlatego, że psują logiczny tok wypowiedzi.

pleonazmy tautologie

Pleonazm określany jest potocznie jako „masło maślane”. Ta nazwa dość trafnie oddaje charakter tego błędu, polegającego na powtórnym przekazaniu tej samej informacji w dwóch częściach zdania. Poprawienie takiego błędu zwykle polega na wykreśleniu jednego ze słów.

Cofnięty w tył miesiąc maj

Przykłady pleonazmów można mnożyć. Najpopularniejsze to „cofnąć się do tyłu” (bo do przodu ani w bok nie da się cofnąć), „fakty autentyczne” (bo wszystkie fakty są autentyczne, a zmyślone nie są faktami), „akwen wodny” (bo akwen to zbiornik wodny, więc to byłby „zbiornik wodny z wody”), „godzina czasu” (bo godzina jest miarą czasu) czy „miesiąc luty” (bo wiadomo, że luty to miesiąc).

Wspólna wspólna celebra

Pleonazmy tworzą się najczęściej w wyniku niewiedzy ich twórcy, który nie rozumie jednego ze słów lub z innych przyczyn nie zdaje sobie sprawy, że jeden z wyrazów powiela znaczenie drugiego. Dobry przykład pleonazmu, wynikającego z niewiedzy, wpadł mi w ucho podczas ostatniej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. Dziennikarz radiowy poinformował wówczas słuchaczy o mszy, którą jeden z biskupów „koncelebrował wspólnie z papieżem”. W słowie „koncelebrować” człon „kon-” oznacza właśnie „wspólnie”, więc informacja była de facto o wspólnym współcelebrowaniu. Dziennikarz po prostu nie znał łaciny i znaczenia przedrostka „kon-”.

Zdarzają się też umyślnie tworzone pleonazmy. Zwykle nie są wówczas błędami, obejmuje je specyficzna licentia poetica. Przykładem mogą być, nadużywane w reklamach środków piorących, sformułowania opisujące bielszą biel i czarniejszą czerń.

Tautologia powtarza i repetuje

Tautologia to podobny rodzaj błędu, choć o ile pleonazm nazywa się „masłem maślanym”, tautologia mogłaby nosić nazwę „masło i masło”. Polega ona bowiem na dokładnym powieleniu danej informacji, przy czym oba człony są współrzędne (w pleonazmie jeden jest podrzędny względem drugiego). Przykładem tautologii mogą być takie sformułowania jak „sytuacja gospodarcza i ekonomiczna”.

Należy pamiętać, że pojęcie tautologii używane jest również w logice, gdzie też oznacza wyrażenie błędne, ale w nieco inny sposób. Bardzo upraszając, są to wyrażenia, które można sprowadzić do postaci P = P.

Tadeusz Baranowski, Agape

 

Ten artykuł ukazał się w „Biuletynie o Biuletynach”, jedynym newsletterze w Polsce poświęconym wyłącznie biuletynom firmowym i branży custom publishing. Zaprenumeruj newsletter bezpłatnie »