Polszczyzna regionalna Pomorza

Chociaż mieszkańcy różnych krańców Polski porozumiewają się między sobą bez większych problemów, polszczyzna jest zróżnicowana regionalnie.

Polszczyzna regionalna Pomorza

Na początku trzeba przyjąć ważne rozróżnienie, niezwykle pomocne przy zajmowaniu się regionalnymi odmianami polszczyzny. Zależnie od stopnia zróżnicowania względem języka ogólnego, a także zasięgu, można podzielić regionalne odmiany na cztery grupy: gwary (jak np. podhalańska), dialekty (jak etnolekt śląski) czy samodzielne języki (jak język kaszubski). Czwartą grupą jest polszczyzna ogólna, używana przez wykształconych mieszkańców danego regionu, korzystająca w pewnym stopniu z zasobów dialektalnych lub wykazująca charakterystyczne cechy fonetyczne.

Uwarunkowania historyczne

Północna część Polski – Pomorze i Mazury – to obszar specyficzny. Regionalizacja polszczyzny wiąże się z historią danego regionu, a ta część kraju, będąca składnikiem tzw. Ziem Odzyskanych, nie jest historycznie polska (albo nie całkowicie), dlatego nie występują na nim tradycyjne odmiany regionalne. Mieszkańcy tych regionów, często będący potomkami przesiedleńców, porozumiewają się dialektami mieszanymi, którym brak wspólnych cech pozwalających na opis. Na znacznej części Mazur (południowej), używa się języka w jego mazowieckiej wersji – na językoznawczej mapie Polski ten region jest de facto północnym krańcem Mazowsza.

Kaszëbsczi jãzëk

Na tym tle mocno wyróżnia się język kaszubski. Jego status jest sporny – niektórzy wolą nazywać go dialektem języka polskiego, jednak obecne prawo traktuje go oficjalnie jako język regionalny.

Językiem kaszubskim porozumiewa się kilkadziesiąt tysięcy ludzi zamieszkałych na obszarze Kaszub, czyli w okolicy Trójmiasta – na ich terenie znajdują się takie miejscowości, jak: Puck, Władysławowo (wraz z całym Półwyspem Helskim), Bytów, Kościerzyna, Wejherowo, Kartuzy.

Kaszubszczyzna jest jedyną pozostałością słowiańskich dialektów pomorskich, którymi niegdyś porozumiewali się mieszkańcy znacznej części Pomorza. Z czasem Pomorze zostało niemal całkowicie zgermanizowane, jego mieszkańcy przestali nazywać siebie Pomorzanami, zaczęli po prostu – Niemcami, a jedynym wyjątkiem pozostał mocno powiązany z Polską (również wtedy, kiedy nie istniała), obszar Kaszub.

Choć język kaszubski wykazuje wiele podobieństw z polszczyzną i z pewnością jest dla mieszkańca innej części kraju częściowo zrozumiały, lista różnic względem polszczyzny ogólnej jest długa.

Kaszëbsczé abecadło

Język kaszubski, ze względu na odmienną fonetykę, ma nieco inny alfabet niż ten używany w reszcie Polski, niewystarczający dla zapisu wszystkich kaszubskich dźwięków. W kaszubskim piśmie występują dodatkowe znaki: ã, č, é, ë, ò, ô, œ, ř, š, ù, ž. Ten zapis to dzieło największej osobowości w historii języka kaszubskiego, dziewiętnastowiecznego badacza i kaszubskiego działacza narodowego Floriana Ceynowy.

Każdy, kto choć raz odwiedził Kaszuby, musiał zwrócić uwagę na ich językową odrębność. Kaszubszczyzna ma własne nazwy geograficzne, w wielu miejscowościach tablice są dwujęzyczne – występują na nich obok siebie nazwa polska i kaszubska. Przykłady różnic w nazwach geograficznych: Gdańsk – Gduńsk, Władysławowo – Wiôlgô Wies, Tczew – Dërszewò, Zatoka Pucka – Pùckô Hôwinga, Bałtyk – Bôłt. Kaszubski słyszy się także na ulicach, w sklepach, ponieważ jest to język żywy, używany na co dzień.

Aby lepiej zobrazować, jak bardzo różni się ten język od polszczyzny, warto przytoczyć fragment tekstu, napisany w tym języku. Dobrym przykładem może być fragment hasła poświęconego językowi kaszubskiemu z kaszubskiej Wikipedii:
Kaszëbsczi jãzëk – jãzëk z zôpôdnosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków, chtërnym gôdô wiãcy jak 50 000 Kaszëbów. Kaszëbsczi je jednym z pòmòrsczich jãzëków – ò apartnym jãzëkù mòżna rzec ju w XIV stolace. Nôstarszi kaszëbsczé knédżi to Duchowe piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeja z 1586 rokù, jak téż z rokù 1643 Michôła Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski.

Język ten ma nawet własne przysłowia, na przykład takie, zachęcające do nauki tego języka: Chto kaszëbsczi jãzëk znaje, ten òbjedze wszëtczé kraje!

Tadeusz Baranowski, Agape

 

Ten artykuł ukazał się w „Biuletynie o Biuletynach”, jedynym newsletterze w Polsce poświęconym wyłącznie biuletynom firmowym i branży custom publishing. Zaprenumeruj newsletter bezpłatnie »