Pleonastyczne pleonazmy i tautologie

Najpopularniejszymi błędami logicznymi w tekstach pisanych i mówionych są tautologie i pleonazmy. Wiele osób ma wręcz do nich skłonność. Choć nie są to błędy rażące, należy ich unikać – przede wszystkim dlatego, że psują logiczny tok wypowiedzi.

Pleonastyczne pleonazmy i tautologie

Pleonazm określany jest potocznie jako „masło maślane”. Ta nazwa dość trafnie oddaje charakter tego błędu, polegającego na powtórnym przekazaniu tej samej informacji w dwóch częściach zdania. Poprawienie takiego błędu zwykle polega na wykreśleniu jednego ze słów.

Cofnięty w tył miesiąc maj

Przykłady pleonazmów można mnożyć. Najpopularniejsze to „cofnąć się do tyłu” (bo do przodu ani w bok nie da się cofnąć), „fakty autentyczne” (bo wszystkie fakty są autentyczne, a zmyślone nie są faktami), „akwen wodny” (bo akwen to zbiornik wodny, więc to byłby „zbiornik wodny z wody”), „godzina czasu” (bo godzina jest miarą czasu) czy „miesiąc luty” (bo wiadomo, że luty to miesiąc).

Wspólna wspólna celebra

Pleonazmy tworzą się najczęściej w wyniku niewiedzy ich twórcy, który nie rozumie jednego ze słów lub z innych przyczyn nie zdaje sobie sprawy, że jeden z wyrazów powiela znaczenie drugiego. Dobry przykład pleonazmu, wynikającego z niewiedzy, wpadł mi w ucho podczas ostatniej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. Dziennikarz radiowy poinformował wówczas słuchaczy o mszy, którą jeden z biskupów „koncelebrował wspólnie z papieżem”. W słowie „koncelebrować” człon „kon-” oznacza właśnie „wspólnie”, więc informacja była de facto o wspólnym współcelebrowaniu. Dziennikarz po prostu nie znał łaciny i znaczenia przedrostka „kon-”.

Zdarzają się też umyślnie tworzone pleonazmy. Zwykle nie są wówczas błędami, obejmuje je specyficzna licentia poetica. Przykładem mogą być, nadużywane w reklamach środków piorących, sformułowania opisujące bielszą biel i czarniejszą czerń.

Tautologia powtarza i repetuje

Tautologia to podobny rodzaj błędu, choć o ile pleonazm nazywa się „masłem maślanym”, tautologia mogłaby nosić nazwę „masło i masło”. Polega ona bowiem na dokładnym powieleniu danej informacji, przy czym oba człony są współrzędne (w pleonazmie jeden jest podrzędny względem drugiego). Przykładem tautologii mogą być takie sformułowania jak „sytuacja gospodarcza i ekonomiczna”.

Należy pamiętać, że pojęcie tautologii używane jest również w logice, gdzie też oznacza wyrażenie błędne, ale w nieco inny sposób. Bardzo upraszając, są to wyrażenia, które można sprowadzić do postaci P = P.

Tadeusz Baranowski, Agape

 

Ten artykuł ukazał się w „Biuletynie o Biuletynach”, jedynym newsletterze w Polsce poświęconym wyłącznie biuletynom firmowym i branży custom publishing. Zaprenumeruj newsletter bezpłatnie »