Miesiące od styku i larw (1)

Niewielu użytkowników kalendarza zadaje sobie pytanie, skąd się wzięły nazwy miesięcy i co oznaczają. Odpowiadamy na pierwszych sześć z tych pytań.

Miesiące od styku i larw

Polszczyzna to wyjątkowy język, również w kwestii nazw miesięcy. W przeciwieństwie do wielu innych europejskich języków, ma swoje własne, wyjątkowe nazwy.

Styczeń

Styczeń w innych językach znany jest najczęściej pod nazwą wywodzącą się od łacińskiego słowa Ianuarius (ang. January, fr. Janvier). Nazwa „styczeń” z łaciną nie ma nic wspólnego, jest rdzennie polska. Jakie jest jej pochodzenie?

Wersje są trzy. Jedna głosi, że taka nazwa powstała ze względu na pozycję stycznia – na styku starego i nowego roku. Druga, nieco bardziej skomplikowana, łączy powstanie nazwy miesiąca z dawnym zwyczajem zbierania w zimie drewna, czyli tyczek. Od tego miała się wziąć (faktycznie występująca w źródłach) nazwa „tyczeń”, później przekształcona w obecną formę. Trzecia hipoteza wywodzi nazwę od słowa „sieczeń” (nawiązanie do siekących mrozów). Nie wiadomo jednak, czy słowo „sieczeń” nie określało drugiego miesiąca, czyli lutego…

Luty

Z pochodzeniem słowa „luty” sprawa jest znacznie prostsza. W staropolszczyźnie znaczyło ono tyle, co „surowy”, „mroźny”. Również ta nazwa jest rdzennie polska – w innych językach miesiąc ten określa się również nazwą pochodzącą od łacińskiego Februarius (ang. February, fr. Fevrier).

Marzec

To pierwszy miesiąc, który nazywamy podobnie, jak reszta Europy. Nazwa ta wywodzi się od łacińskiego Martius, czyli miesiąc Marsa, boga wojny. Przy jego okazji warto przypomnieć, że w języku polskim nazwy miesięcy pisze się małą literą. Niektóre można jednak zapisywać również wielką, ale wtedy oznaczają bardzo konkretny miesiąc konkretnego roku. Marzec pisany wielką literą oznacza wydarzenia społeczno-historyczne wiosny 1968 roku.

Kwiecień

Kwiecień, co chyba nie jest dla nikogo zaskoczeniem, to znów rdzennie polska nazwa miesiąca, w którym wszystko rozkwita. Poza Polską zwykło się go określać nazwami pochodzącymi od łacińskiej nazwy Aprilis (ang. April, fr. Avril). Stąd używana również w Polsce nazwa pierwszego dnia kwietnia – prima aprilis.

Maj

Znów miesiąc, którego nazwę zaczerpnięto z łaciny (od Maius, ang. May, fr. Mai). Znaczenie tego słowa z czasem rozszerzyło się i objęło większy obszar. Stąd czasownik „maić”, „umaić” i przymiotnik „majony”, „umajony”, oznaczające ozdabianie, ukwiecanie i stan będący wynikiem takiego ukwiecenia.

Czerwiec

Etymologia nazwy „czerwiec” nie jest jasna. Jedna z hipotez wywodzi ją od lęgnących się w tym miesiącu czerwi, czyli larw. Inna z kolei wiąże ją z rośliną, która nosi nazwę czerwiec trwały. Co ciekawe, hipotezy te nie są do końca sprzeczne, bowiem nazwa rośliny najpewniej pochodzi również od owadów, które ją zapylają. Etymologia europejskiej nazwy jest jak zwykle łacińska i mitologiczna – po łacinie czerwiec to Iunius (ang. June, fr. Juin), miesiąc Junony.

Stare kalendarzowe przysłowia

Z każdym z miesięcy wiąże się szereg powiedzeń i przysłów. Większość z nich ma charakter ludowy i jest powiązanych z obyczajami i przesądami, głównie dotyczącymi pogody. Znaczna część z nich jest obecnie zapomniana. Przykładem mogą być przysłowia ze styczniem w roli głównej, np. „bój się w styczniu wiosny, bo marzec zazdrosny” czy „gdy w styczniu deszcz leje, złe robi nadzieje”. Podobnie stało się z przysłowiami i powiedzeniami związanymi z majem i czerwcem, np. „jeśli w maju grzmot, rośnie wszystko w lot” czy „pełnia czerwcowa – burza gotowa”.

Wszyscy natomiast pamiętają przysłowia związane z lutym, marcem i kwietniem. Powodem jest pogoda, która co roku o tych przysłowiach przypomina… „Kwiecień plecień, bo przeplata – trochę zimy, trochę lata”, „w marcu jak w garncu”. Lutego dotyczą dwa bliźniacze przysłowia, oba słuszne: „idzie luty, szykuj buty” i „idzie luty, podkuj buty”.

Tadeusz Baranowski, Agape

 

Ten artykuł ukazał się w „Biuletynie o Biuletynach”, jedynym newsletterze w Polsce poświęconym wyłącznie biuletynom firmowym i branży custom publishing. Zaprenumeruj newsletter bezpłatnie »