Krócej, ale trudniej

W języku polskim jest grupa form językowych, które stworzono, aby ułatwić użytkownikom mowy życie. Paradoksalnie, ta grupa dostarcza naprawdę sporo kłopotów. Chodzi o skróty i skrótowce.

Skróty to formy językowe, których celem jest uproszczenie i skrócenie zapisu niektórych słów lub grup słów. Ta dążność do ekonomiczności skrótów w efekcie przynosi możliwość zastępowania końcowych liter kropką, choć są od tej zasady wyjątki i to właśnie one na ogół dostarczają najwięcej problemów z zapisem.

Skrótowce różnią się od skrótów tym, że pochodzą od nazw wielowyrazowych i zazwyczaj pisane są wielkimi literami. W dawnych zasadach pisowni po każdej z tych liter można było stawiać kropkę, obecnie przepisy poprawności językowej nie pozwalają na to.

Na skróty

Najczęściej powtarzającymi się w przypadku skrótów błędami jest stawianie kropki tam, gdzie jej być nie powinno, a więc np. po skrótach mgr, dr, zł, gr, km, kg. Jedynym wyjątkiem w zapisie tych słów jest sytuacja, kiedy odmieniamy tytuł naukowy wraz z nazwiskiem – więc dr Kalinowski ale dr. Kalinowskiego. Zasada generalna przy tego rodzaju skrótach jest następująca: jeśli skrót to początek wyrazu (lub pierwsze litery kilku np. itp.) w wiernym brzmieniu – stawiamy kropkę na końcu, jeśli zaś skrót zbudowany jest z kilku wybranych ze słowa liter (płk, ppłk), kropki nie ma.

Czasami także, gdy ostatnia litera skrótu odpowiada spółgłosce miękkiej, mamy pokusy, by zaznaczać tę miękkość pisząc, np. godź., ale to błąd. Skrót powinien odzwierciedlać zapis, nie zaś wymowę.

Istnieją skróty, tytuły lub nazwy osób, które możemy podwajać, gdy używamy ich w liczbie mnogiej, np. pp. Malinowscy, oo. dominikanie.

Studiowałem na UW…

Skrótowce najwięcej kłopotu potrafią sprawić, gdy musimy je odmienić. Pod względem gramatycznym są podobne do rzeczowników; mają określony rodzaj gramatyczny, co pociąga za sobą odmianę przez przypadki. Niektóre odmieniają się także przez liczby. Rodzaj gramatyczny skrótowców może być chwiejny, raz dostosowując się do ich zakończenia, w innych przypadkach przyjmują rodzaj i liczbę zgodne z najważniejszym składniowo elementem nazwy w pełnym brzmieniu. Dlatego można powiedzieć ONZ obradował w zeszłym tygodniu lub ONZ obradowała, albo PKP miało trudności finansowe, a także PKP miały trudności finansowe.

Przy odmianie formy fleksyjne możemy zapisywać różnie: z łącznikiem, gdy skrótowiec jest pisany wielkimi literami (ONZ, ONZ-u, ONZ-cie, ONZ-em), gdy zaś zapis nakazuje małe litery – bez łącznika (np. Pafawag, Pafawagu). Niektóre skrótowce są nieodmienne – np. PKO.

Do słownika po ratunek

Mam świadomość, że w krótkim tekście trudno rozwiać wszystkie wątpliwości dotyczące zapisu tych niełatwych części języka. Dlatego gorąco namawiam Państwa, aby we wszystkich sytuacjach wątpliwych „radzić się” słowników. W Słowniku Ortograficznym PWN znajdą Państwo setki skrótów i skrótowców z jednoznacznymi odpowiedziami, jak je prawidłowo zapisywać, a czasem także odmieniać.

Odradzam natomiast sprawdzanie pisowni w internecie. Z doświadczenia wiem, że tam aż roi się od błędów – czasem tak kuriozalnych, że niemal trudnych do wymyślenia.

Zofia Kościelna, Agape

 

Ten artykuł ukazał się w „Biuletynie o Biuletynach”, jedynym newsletterze w Polsce poświęconym wyłącznie biuletynom firmowym i branży custom publishing. Zaprenumeruj newsletter bezpłatnie »